ارگ کلاه فرنگی بیرجند یکی از آثار تاریخی این شهر است که در دوره قاجاریه و بین سال‌ های ۱۲۶۴ تا ۱۳۱۳ هجری قمری ساخته شده‌است.

ارگ کلاه فرنگی بیرجند در حاشیه خیابان شهید مطهری بیرجند واقع شده است و اکنون ساختمان استانداری مرکزی بیرجند است. به نام‌ های دیگری هم مشهور بوده است از جمله ارگ حسام الدوله، قصر بی‌بی عروس و ارگ سرکار،این ارگ متعلق به امیر علم خزیمه بوده که ایشان آن را به فرماندارى بیرجند اهدا نمود و سازمان میراث فرهنگى این بنا را به عنوان یک ساختمان قدیمى و ارزشمند به ثبت رسانده است.

ارگ کلاه فرنگی بیرجند

شکل اولیه کلاه‌ فرنگی بیرجند شامل دو بادگیر در دوسو بوده است که در بازسازی‌ های بعدی حذف شده است.ارگ کلاه فرنگی به عنوان دارالحکومه محل حکمرانی امیر معصوم خان بوده که در اواخر دوره زندیه احداث شده است. بنای مزبور به طور کلی از نظر فرم معماری با سایر بناهای شهری متفاوت است.

این ارگ به شکل شش ضلعى و در راس به شکل مخروط و به رنگ سفید است و چشم عابرین را از لحاظ زیبایى و طراحى خیره مى کند و مصالح این ساختمان از گل، آجر، آهک و ساروچ است.

ارگ کلاه فرنگی بیرجند

عمارت ارگ کلاه فرنگی بیرجند صرف نظر از فرم ویژه “زیگوارتی” و “شش اشکوبه” از چند بخش مهم تشکیل شده است. بخش هم کف بنا با داشتن کاملترین نقشه و فضاسازی، جایگاه ویژه‌ای در این بنا دارد. فضای ورودی ارگ جلوتر از طبقه هم کف ساخته شده و با چند قوس زیبا و چشمگیر طاق هایی را در آن بوجود آورده است. مجموع فضاهای به وجود آمده در طبقه هم کف، علاوه بر دارا بودن تزیینات و فنون تزیینی گوناگون به گونه‌ای طراحی شده که فضاهای مختلف مانند هشتی ، گنبدی‌ها و اتاق‌ها به وسیله دالان‌های ارتباطی با هم مرتبط هستند.

ارگ کلاه فرنگی بیرجند

روشنایی فضای حوضخانه از طریق گنبد کلاه فرنگی و توسط پنجره‌های نورگیر تامین می‌شود. آب نمای زیبایی نیز با فرم مخصوص علاوه بر تهویه حوضخانه ، هوای مطبوعی را در این مکان به وجود می‌آورد.

ارگ کلاه فرنگی بیرجند

از جمله تزیینات به کار رفته در فضای حوضخانه، مقرنس، رسمی‌بندی، کاربندی های لانه زنبوری و تزیینات گلدانی است. طبقه اول ارگ کلاه فرنگی بیرجند که به صورت هشت ضلعی بر روی طبقه هم کف ساخته شده، دارای فضای کمتری است و چند اطاقک در آن ساخته شده است. همچنین سه طبقه دیگر بنا به صورت نمادی ساخته شده و صرفا به دلیل فرم پذیری بنا است.

ارگ کلاه فرنگی بیرجند